पुणे: 38 वर्षीय मृदुला (नाव बदलले आहे) नुकतेच शहरातील डॉक्टरांच्या दवाखान्यात गेले, तेव्हा तिला हृदयविकाराचा त्रास दर्शविणारी सकारात्मक तणाव चाचणी मिळेल अशी अपेक्षा नव्हती. शिक्षित आणि संपन्न पार्श्वभूमी असलेल्या तिच्या पतीसोबत मृदुलाला अँजिओग्राम करण्याचा सल्ला देण्यात आला. तथापि, ती संकोच करत होती, तर तिच्या पतीने तिच्या खाण्याच्या सवयीवर निकालाचा दोष दिला आणि रुग्णाच्या पाठोपाठ निघून गेला.TOI ने बोललेल्या अनेक डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार, महिलांच्या हृदयाच्या आरोग्याच्या बाबतीत ही अत्यंत दुर्मिळ प्रतिक्रिया आहे. अनेक महिला रुग्ण, हृदयविकाराची गंभीर घटना येईपर्यंत लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात, असे ते म्हणाले.पुण्यातील केईएम रुग्णालयातील हृदयरोग विभागाचे प्रमुख डॉ.मिलिंद गडकरी यांनी या रुग्णाला भेट दिल्याची आठवण झाली. त्यांनी TOI ला सांगितले, “माझ्या कारकिर्दीच्या पहिल्या दोन दशकात, मला हृदयाशी संबंधित समस्या असलेल्या कमी महिला रुग्णांना सामोरे जावे लागले. आता परिस्थिती लक्षणीय बदलली आहे, ५० वर्षांखालील किमान दोन ते तीन स्त्रिया दर महिन्याला क्लिनिकला भेट देतात, काही अगदी तीसच्या सुरुवातीच्या काळातही. सामाजिक पूर्वाग्रह, विशेषत: ग्रामीण भागात, चुकीचे निदान होण्यास उशीर होतो आणि वेळेत विलंब होतो. आजकाल असंसर्गजन्य रोग (NCDs) अधिक सामान्य आहेत, मेटाबॉलिक सिंड्रोमच्या विकासास हातभार लावत, स्त्रियांना मायक्रोव्हस्कुलर रोग होण्याची शक्यता जास्त असते. नियमित तपासणी – विशेषत: 40 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या महिलांसाठी किंवा सध्याच्या आरोग्य स्थिती असलेल्यांसाठी – आवश्यक आहे.”मेटाबॉलिक सिंड्रोम म्हणजे उच्च रक्तदाब, उच्च रक्त शर्करा, अतिरीक्त ओटीपोटात चरबी आणि असामान्य कोलेस्टेरॉलची पातळी यासारख्या परिस्थितींचा समूह, जे एकत्रितपणे हृदयरोग, स्ट्रोक आणि टाइप 2 मधुमेहाचा धोका वाढवतात.7 एप्रिल रोजी जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) द्वारे चिन्हांकित केलेल्या जागतिक आरोग्य दिनानिमित्त, शहरातील डॉक्टरांनी स्त्रियांमधील हृदयविकाराच्या समस्यांवर प्रकाश टाकला आणि डॉक्टरांचे निदान करण्यासाठी अधिक संशोधन आणि चांगले प्रशिक्षण देण्याची मागणी केली.कार्डिओलॉजिस्ट डॉ अमनप्रीत सिंग वासीर म्हणाले, “लिंग-आधारित हृदयाच्या समस्यांमधला फरक देखील निदान आणि उपचारांमध्ये विलंब होतो. संशोधनात असे दिसून आले आहे की स्त्रियांना देखील पुरुषांप्रमाणेच पुराव्यावर आधारित थेरपी जसे की स्टॅटिन, ऍस्पिरिन आणि रक्तदाबाची औषधे दिली जाण्याची शक्यता कमी असते. क्लिनिकल चाचण्या, म्हणजे आज क्लिनिकल निर्णयांचे मार्गदर्शन करणारा बराचसा उपचार डेटा प्रामुख्याने पुरुष सहभागींकडून व्युत्पन्न केला गेला.“महिलांमधील हृदयविकाराच्या समस्यांचे अधिक चांगल्या प्रकारे निदान करण्यात डॉक्टरांना मदत करण्यासाठी, हृदयामृत फाउंडेशन (HAF), डॉ. वसीर यांनी स्थापन केलेल्या एनजीओने 28 मार्च रोजी महिलांच्या हृदयाच्या आरोग्यावर एक विशेष उद्घाटन सत्र आयोजित केले. हायब्रीड इव्हेंटने भारतातील आणि परदेशातील हृदयरोगतज्ज्ञ आणि सार्वजनिक आरोग्य तज्ञांना एकत्र आणले आणि महिलांमध्ये हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधीच्या आजाराच्या वाढत्या ओझ्याबद्दल चर्चा करण्यासाठी आणि लवकर शोधण्याची गरज आणि सशक्त उपचारांची आवश्यकता यावर चर्चा केली.हृदयविकार हे जागतिक स्तरावर महिलांमध्ये मृत्यूचे प्रमुख कारण राहिले आहे, तरीही या कार्यक्रमातील तज्ञांनी असे नमूद केले आहे की ते सातत्याने कमी ओळखले जाते आणि कमी निदान केले जाते.”महिलांना हृदयविकार वेगळ्या पद्धतीने विकसित होतो. पुरुषांच्या अनुभवाची ही केवळ एक छोटी आवृत्ती नाही,” डॉ अनू लाला, माउंट सिनाई, न्यूयॉर्क येथील कार्डिओलॉजीचे सहयोगी प्राध्यापक म्हणतात.“महिलांना मायक्रोव्हस्कुलर रोग (हृदयाच्या लहान रक्तवाहिन्यांमधील रोग) होण्याची शक्यता असते, जे मानक अँजिओग्राम पूर्णपणे चुकू शकतात. त्यांना हृदयविकार पुरुषांपेक्षा एक दशक उशिराने विकसित होतो, बहुतेकदा रजोनिवृत्तीनंतर, ज्यामुळे त्यांच्या लहान वयात सुरक्षिततेची खोटी भावना निर्माण होते. पुरुषांना छातीत दुखणे हे सामान्य लक्षण असताना, स्त्रियांना श्वास लागणे, मळमळ, जबड्यात दुखणे, अति थकवा, पाठदुखी, पाठदुखी यासारख्या असामान्य लक्षणांचा अनुभव येण्याची शक्यता जास्त असते. ॲसिडिटी किंवा तणाव,” लाला पुढे म्हणाले.नोबल हॉस्पिटल्स अँड रिसर्च सेंटरमधील इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजीचे एचओडी डॉ सुजित सावदतकर यांच्या मते, “चिकित्सक म्हणून, आपण पक्षपातीपणा सोडला पाहिजे, सक्रियपणे ऐकले पाहिजे आणि लिंग-संवेदनशील निदान पद्धतींचा अवलंब केला पाहिजे. संशोधनाने महिला-विशिष्ट नमुन्यांना प्राधान्य दिले पाहिजे जसे की मायक्रोव्हस्कुलर रोग, ज्या मानक चाचण्या, विशेषत: स्क्रीन-बॅस-पुरावा चुकवल्या जातील, विशेषत: स्क्रीन-बॅस-पुरवठ्यासाठी समान वापर करू शकतात. उपचार आवश्यक आहेत. महिलांच्या हृदयाचे आरोग्य हे पुरुषांच्या आरोग्यामध्ये बदल नसून ते एक वेगळे क्लिनिकल वास्तव आहे. हे ओळखणे हे केवळ चांगले औषध नाही; ही नैतिक जबाबदारी आहे.”ज्युपिटर हॉस्पिटलचे सल्लागार (कार्डिओलॉजी) डॉ राजेंद्र पाटील म्हणाले, “आम्हाला स्त्रियांसाठी विशिष्ट जोखीम पाहण्याची आणि या लोकसंख्येसाठी तयार केलेल्या चाचण्या वापरण्याची गरज आहे. चाचण्यांमध्ये महिलांचा पुरेसा समावेश नाही, त्यामुळे हृदयविकाराचा त्यांच्यावर कसा परिणाम होतो याबद्दल आम्हाला पुरेशी माहिती नाही. यामध्ये मायक्रोव्हस्कुलर डिसीज सारख्या गोष्टींचा समावेश आहे, ज्या चाचण्यांद्वारे शोधणे कठीण आहे. जर डॉक्टरांनी स्त्रियांना हृदयविकाराच्या आजारांबद्दल काय सांगायचे आहे ते ऐकणे आणि स्त्रियांना हे सांगणे आवश्यक आहे. त्यांच्या लक्षणांमुळे आपण हृदयविकाराने गमावलेले बरेच लोक वाचवू शकतो.“
