पुणे : जिल्ह्यातील खेड तालुक्यातून वाहणाऱ्या भामा नदीवरील भामा आसखेड धरण सुमारे दोन दशकांपासून ३० गावांसाठी जीवनवाहिनी ठरले आहे.मात्र, एकेकाळी या ग्रामस्थांच्या समृद्धीचे प्रतीक असलेले तेच धरण लवकरच त्यांच्या त्रासाचे कारण बनू शकते. भामा आसखेडच्या पाण्यावर संपूर्णपणे अवलंबून असलेल्या या गावांना आता येत्या काही वर्षांत भीषण टंचाई जाणवणार असल्याचा इशारा कार्यकर्ते आणि शेतकरी देत आहेत. ही वाढती चिंता जलद-विस्तारित होत असलेल्या शहरी आणि औद्योगिक क्षेत्रांसाठी धरणाच्या पाण्याच्या आरक्षणात सातत्याने वाढ झाल्यामुळे उद्भवली आहे, ज्यामुळे महत्त्वाच्या कृषी वापरासाठी हळूहळू कमी होत आहे. राज्य पाटबंधारे विभागाच्या मते, गेल्या दशकभरात, पुणे महानगरपालिकेसाठी (पीएमसी) २.६७ टीएमसी (हजार दशलक्ष घनफूट) आणि पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेसाठी (पीसीएमसी) आणखी २.१५ टीएमसी पाणी राखून ठेवण्यात आले आहे. याशिवाय, चाकण औद्योगिक पट्ट्यातील १९ गावे याच धरणातून पिण्याचे पाणी घेतात. आता चाकण आणि आळंदी या दोन्ही नगरपरिषदांनी भामा आसखेडच्या पुरवठ्यात स्वत:चा हिस्सा मिळावा यासाठी नव्याने प्रस्ताव सादर केले आहेत. या मागण्या मंजूर झाल्यास, धरणाच्या एकूण 7.35 TMC क्षमतेपैकी, 6 TMC पेक्षा जास्त पाणी शहरी आणि निमशहरी वापरासाठी वळवले जाईल – सिंचन आणि इतर ग्रामीण वापरासाठी 1.5 TMC पेक्षा कमी राहतील असा अधिकाऱ्यांचा अंदाज आहे. कृष्णा खोरे विकास महामंडळाचे मुख्य अभियंता एचटी धुमाळ यांनी TOI ला सांगितले की, “राज्य सरकारने धरणाखालील कमांड एरियाचे पाणी आरक्षण रद्द केले आहे. त्यामुळे आम्हाला धरणातील डाव्या आणि उजव्या कालव्याचे सिंचन प्रकल्प रद्द करावे लागले. सरकारने त्या भागातील गावांना पिण्याचे पाणी आरक्षित करण्यास प्राधान्य दिले आहे. धरणाचे पाणी शेतीसाठी वापरावे.” स्थानिक शेतकऱ्यांसाठी, ही वाढती शहरी मागणी आपत्ती दर्शवते. “येथील पाण्याचे संकट ‘टिकिंग टाइम बॉम्ब’मध्ये बदलत आहे,” असा इशारा स्थानिक कार्यकर्ते सत्यवान नवले यांनी दिला आहे, जे या मुद्द्यावर अनेक वर्षांपासून प्रचार करत आहेत. “या गावांमधील 2,300 हेक्टरपेक्षा जास्त शेतजमीन केवळ भामा आसखेड धरणावर सिंचनासाठी अवलंबून आहे. एकदा का शहराच्या पाइपलाइनने त्यांचा पूर्ण कोटा काढण्यास सुरुवात केली की, शेतकऱ्यांसाठी काहीच उरणार नाही.” नवले आणि इतर कार्यकर्त्यांनी सरकारच्या नियोजन निर्णयांवर टीका केली आहे, विशेषत: धरणाच्या उजव्या आणि डाव्या कालव्याचे प्रकल्प बांधकामाच्या मध्यभागी अचानक कसे रद्द केले गेले याची आठवण करून दिली. “प्रकल्प अचानक बंद होण्यापूर्वी डाव्या कालव्याने सुमारे 3 किमी बांधकाम पाहिले होते,” नवले यांनी सांगितले. “कालवे पूर्ण झाले असते, तर शेतकऱ्यांना विश्वसनीय सिंचन व्यवस्था उपलब्ध झाली असती. त्याऐवजी ज्यांनी एकेकाळी धरणासाठी जमिनी दिल्या त्यांना आता पाण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे. ही क्रूर विडंबना आहे,” खेड येथील शेतकरी कार्यकर्ते शांताराम सरवदे जोडले. राज्याच्या जलसंपदा विभागातील एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने पुष्टी केली: “PCMC च्या समर्पित पाणी पाईपलाईन प्रकल्पाचे काम अंतिम टप्प्यात आहे. चाकण आणि आळंदी दोन्ही परिषद अनेक वर्षांपासून तीव्र जलसंकटाचा सामना करत आहेत. वाढती लोकसंख्या आणि औद्योगिक विस्तार लक्षात घेऊन त्यांच्या प्रकल्पांना प्राधान्य दिले जात आहे. पूर्ण झाल्यावर शेतीसाठी कमी पाणी उपलब्ध होईल.” अधिकाऱ्याने पुढे सांगितले की, चाकण आणि तळेगावच्या आसपास वेगाने औद्योगिकीकरण होत असल्याने कारखाने आणि निवासी वसाहतींमधील पाण्याची मागणीही लक्षणीय वाढण्याचा अंदाज आहे. “औद्योगिक वाढ हे प्रगतीचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते, परंतु ते खर्चात येते – शेतीसाठी पाण्याची पहिली हानी होईल,” असे आणखी एका अधिकाऱ्याने सांगितले. तज्ज्ञांनी यावर भर दिला की पाणी आरक्षणाच्या कोणत्याही निर्णयापूर्वी जमिनीवर सखोल वैज्ञानिक विश्लेषण केले पाहिजे. ते म्हणाले, भामा आसखेडची परिस्थिती संपूर्ण महाराष्ट्रात एक मोठा ट्रेंड दर्शवते, जिथे मुळात सिंचनासाठी बांधण्यात आलेली धरणे शहरी पिण्याच्या पाण्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी वाढत्या प्रमाणात पुन्हा वाटप होत आहेत. अलिकडच्या वर्षांत एकट्या पुणे जिल्ह्याने अशा अनेक बदलांचे साक्षीदार केले आहेत, तज्ञ आणि अधिकारी या दोघांच्या म्हणण्यानुसार, नवीन औद्योगिक क्षेत्रे आणि शहरी परिषदांनी जलाशयांमधून एकेकाळी नियुक्त केले होते. “समस्या फक्त पाणीपुरवठ्याची नाही – ती धोरणात्मक प्राधान्यांबद्दल आहे,” प्रकल्पाशी परिचित असलेल्या सेवानिवृत्त सिंचन अभियंत्याने टिप्पणी केली. “शहरांचा विस्तार होत राहतो, आणि त्यांच्या राजकीय दबावामुळे पाणी वाटप त्यांच्या बाजूने सुधारले जाण्याची हमी मिळते. कमी आवाज असलेले शेतकरी टंचाईचा सामना करण्यासाठी उरले आहेत. जोपर्यंत राज्य समतोल निर्माण करत नाही, तोपर्यंत ग्रामीण भागातील समस्या आणखीनच वाढतील,” असे आणखी एक सेवानिवृत्त पाटबंधारे अभियंता म्हणाले.
