पुणे : राज्य पशुसंवर्धन विभागाच्या पशुवैद्यकीय जैविक उत्पादनांच्या संस्थेने (IVBP) प्रथमच गुरांचे ढेकूळ त्वचा रोग (LSD) पासून संरक्षण करण्यासाठी गोटपॉक्स लसीचे उत्पादन सुरू केले आहे, ज्यामुळे अलिकडच्या वर्षांत महाराष्ट्रात हजारो जनावरांचा मृत्यू झाला आहे.अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, घरातील उत्पादनामुळे खर्च कमी होईल, खाजगी पुरवठादारांवरील अवलंबित्व संपेल आणि उद्रेकादरम्यान लसीची अखंड उपलब्धता सुनिश्चित होईल. राज्य-संचलित सुविधेमध्ये क्षेत्राच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी प्रगत उत्पादन आणि कोल्ड-स्टोरेज पायाभूत सुविधा आहेत.“आम्हाला शेळीपॉक्स लस तयार करण्यासाठी संबंधित अधिकाऱ्यांकडून सर्व वैधानिक मंजूरी प्राप्त झाली आहे, जी आम्ही पूर्वी पुरवठादारांकडून खरेदी केली होती. हा राज्यासाठी एक मोठा फायदा आहे कारण आम्ही आमच्या योजनेनुसार लसीकरण मोहीम सुरू ठेवू शकू,” किरण पाटील, पशुसंवर्धन आयुक्त यांनी TOI ला सांगितले.या महिन्यापासून राज्यभर लसीकरण मोहीम सुरू करण्याचा विभागाचा विचार आहे.अधिका-यांनी सांगितले की, गेल्या पाच वर्षांमध्ये महाराष्ट्रात ढेकूळ त्वचा रोगाचा वारंवार प्रादुर्भाव आढळून आल्याने, हजारो गुरे मरण पावली आणि दुग्ध उत्पादक शेतकरी आणि पशुपालकांचे मोठे आर्थिक नुकसान झाले.“राज्यभरात पुढील काही महिने लसीकरण मोहीम सुरू राहणार आहे. या हंगामात रोगामुळे उद्भवणाऱ्या कोणत्याही परिस्थितीला तोंड द्यायचे नाही,” पाटील पुढे म्हणाले.“संस्था प्रगत उत्पादन सुविधांनी सुसज्ज आहे आणि वैधानिक मानकांची पूर्तता करणाऱ्या कोल्ड स्टोरेज पायाभूत सुविधांनी युक्त आहे. गुरांना लस देण्यासाठी आम्हाला एक कोटीपेक्षा जास्त डोसची आवश्यकता आहे आणि आमच्याकडे ती क्षमता आहे. आमच्या अंदाजानुसार, घरगुती उत्पादनामुळे लसीचा खर्च जवळपास 50% कमी होईल,” YA पठाण, IVBP चे सहआयुक्त आणि प्रभारी अधिकारी, ITO ITO म्हणाले.“सर्वात मोठा फायदा म्हणजे अखंड पुरवठा. आम्ही जिल्ह्यांतील लसीकरणाच्या मागणीला त्वरीत प्रतिसाद देऊ आणि विलंब न करता लसीकरण मोहीम सुरू ठेवू,” ते पुढे म्हणाले.कॅप्रीपॉक्स विषाणूमुळे होणारा ढेकूळ त्वचेचा रोग प्रामुख्याने रक्त खाणाऱ्या कीटक जसे की डास, टिक्स आणि माश्यांद्वारे पसरतो. या रोगामुळे ताप, त्वचेच्या गाठी, दुधाचे उत्पादन कमी होणे, वंध्यत्व आणि गंभीर प्रकरणांमध्ये मृत्यू होतो. 2022 ते 2025 या कालावधीत इतर अनेक राज्यांसह महाराष्ट्राने मोठा उद्रेक अनुभवला, ज्यामुळे लाखो गुरे प्रभावित झाली.पशुवैद्यकीय साथीच्या रोगशास्त्रज्ञांनी या विकासाचे स्वागत केले आणि उदयोन्मुख पशुधन रोगांविरूद्ध भारताची तयारी सुधारण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल असल्याचे वर्णन केले.“प्रकोपाच्या वेळी लस उपलब्धता हा बहुतेकदा सर्वात गंभीर घटक असतो. राज्यस्तरीय उत्पादन सुविधा जलद तैनाती सुनिश्चित करू शकतात आणि लॉजिस्टिक अडथळे कमी करू शकतात,” एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले, रोगाचा प्रसार मर्यादित करण्यासाठी प्रतिबंधात्मक लसीकरण हे सर्वात प्रभावी धोरण राहिले आहे.प्राणी आरोग्य तज्ञांच्या मते, गोटपॉक्स लस ही गुठळ्या त्वचेच्या रोगाविरूद्ध विषम लस म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात आहे कारण दोन्ही विषाणू एकाच कॅप्रीपोक्सव्हायरस गटाशी संबंधित आहेत आणि क्रॉस-संरक्षण प्रदान करतात.तज्ज्ञांनी, तथापि, राष्ट्रीय पशुवैद्यकीय संस्थांच्या सहकार्याने भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) च्या संशोधकांनी विकसित केलेल्या Lumpi-ProVac Ind सारख्या देशी LSD-विशिष्ट लसींचे वाढते महत्त्व देखील अधोरेखित केले.“Lumpi-ProVac Ind ही एक मोठी वैज्ञानिक प्रगती दर्शवते कारण ती विशेषतः भारतातील एकाकी त्वचारोगाच्या विषाणूंविरुद्ध तयार केली गेली आहे. हे लक्ष्यित संरक्षण देते आणि देशाच्या दीर्घकालीन रोग-नियंत्रण धोरणाला बळ देते,” असे एका वरिष्ठ शास्त्रज्ञाने नाव न सांगण्याची इच्छा व्यक्त केली.
